تبخال لب که هرپس لبی، هرپس دهانیلبی یا تاول تب نیز نامیده میشود، زخم مسری لب و دهان ناشی از ویروس هرپس سیمپلکس (HSV) است. عفونت معمولاً پس از تماس مستقیم با زخم و گاهی بدون وجود علائم منتقل میشود. ویروس پس از نخستین دوره در عصب حسی نهفته میماند و حدود یکسوم افراد دچار عودهایی میشوند که استرس، تغییر هورمونی، تب، پرتو فرابنفش و بعضی داروها آنها را تحریک میکنند. تبخال با آفت دهان که ناشی از HSV و مسری نیست تفاوت دارد.
تبخال تاول دردناک و مسری پیرامون دهان و روی لب است که عفونت ویروس هرپس سیمپلکس ایجاد میکند. دو نوع HSV-1 و HSV-2 وجود دارند و عفونت میتواند شکلهای گوناگونی داشته باشد و اغلب بیعلامت است.[1][2] ویروس پس از عفونت اولیه در بدن نهفته میماند و در بعضی افراد دورهای فعال میشود و تقریباً در محل نخست عود میکند.[3] بیشتر تبخالهای لب ناشی از HSV-1 و گاهی HSV-2 هستند.[1][2]
پیش از تبخال اغلب سوزنسوزنشدن یا سوزش رخ میدهد. زخم با خوشهٔ تاول دردناک روی زمینهٔ قرمز و متورم آغاز میشود و عمدتاً روی یا پیرامون لب و دهان و گاهی جای دیگری از صورت ظاهر میشود. تاول پس از ۲۴ تا ۴۸ ساعت زخم و دلمه میبندد؛ دلمه ۵ تا ۷ روز میماند و معمولاً بدون اسکار طی ۷ تا ۱۰ روز کامل خوب میشود. عود در فرد دارای ایمنی سالم خودبهخود برطرف میشود، اما درمان مدت دوره، زمان بهبود و ریزش ویروس را کاهش میدهد. ضایعهٔ درماننشده در فرد دارای ضعف ایمنی هفتهها یا ماهها ادامه مییابد.[1][2][3][4][5]
تبخال مشکوک باید برای افتراق HSV از سایر زخمهای دهانی توسط پزشک تشخیص داده شود. اغلب مشاهدهٔ ظاهری کافی است، اما کشت ویروسی یا PCR از سواب تازهٔ زخم فعال نیز ممکن است انجام شود. آزمایش خون پادتن HSV کمتر مفید است، زیرا مثبتبودن به این معنا نیست که فرد تبخال خواهد زد و بسیاری از افراد دارای پادتن هرگز تبخال نمیگیرند.[3][4]
درمانی برای ریشهکنکردن HSV وجود ندارد، اما مصرف داروی ضدویروس خوراکی یا موضعی در نخستین نشانهٔ عود، مدت دوره و ریزش ویروس را کم و بهبود را سریع میکند. ضدویروس خوراکی مانند والاسیکلوویر از موضعی مؤثرتر است.[1][4][9] افراد دارای عود مکرر یا ضعف ایمنی گاهی برای کاهش دفعات عود آن را بلندمدت مصرف میکنند.[1][2][10]
بادرنجبویه، عسل و برهموم بررسی شدهاند. بعضی مطالعات آنها را با دارونما و بعضی با کرم ضدویروس مقایسه کردهاند، اما ضدویروس موضعی استاندارد برتر پزشکی نیست و داروی خوراکی مؤثرتر است؛ هیچ مطالعهای مکمل را با ضدویروس خوراکی مقایسه نکرده است. کرم حاوی ۱٪ عصارهٔ خشک بادرنجبویه در مقایسه با دارونما شدت علائم روز دوم را به مقدار متوسط کاهش داده است.[11][12] یک کارآزمایی آن را در روز دوم از آسیکلوویر موضعی بهتر و در سایر زمانها مشابه یافت،[13] ولی ضدویروس خوراکی احتمالاً مؤثرتر است. عسل و برهموم نیز بررسی شدهاند.[14] در فراتحلیل سه کارآزمایی، پماد برهموم ۰٫۵ تا ۳٪ در روز هفتم بیشتر از کرم آسیکلوویر به بهبود کامل منجر شد.[15]
کرم زینک اکسید یا زینک سولفات و کرم بیحسکننده در صورت مصرف سریع، مدت علائم را اندکی کاهش میدهند.[16] همراه ضدویروس خوراکی میتوان از مسکن موضعی مانند اسپری و دهانشویهٔ بدون نسخهٔ لیدوکائین استفاده کرد، اما برای کودکان پیش از غذا خطر خفگی دارد. آبرسانی و تغذیهٔ کافی، بهویژه در کودکان دارای زخم دردناک، برای بهبود مهم است.[5] لیزر کمتوان ظاهراً بهبود را حدود یک روز سریع میکند، ولی برای تأیید به کارآزمایی باکیفیتتر نیاز است و از عود پیشگیری نمیکند.[10][17] گرمادهی موضعی متمرکز در نخستین خارش یا سوزنسوزنشدن و هیپنوتراپی نیز بررسی شدهاند، اما شواهد مقدماتی و بسیار محدودند. یک مطالعهٔ کوچک سال ۲۰۱۳ گرمادهی را در کاهش سوزش و خارش روزهای ۲ تا ۷ بهتر از ضدویروس موضعی یافت[18]
HSV با تماس مستقیم با تبخال یا بزاق فرد آلوده، مانند بوسیدن یا استفادهٔ مشترک از حوله، لیوان، قاشقچنگال و لوازم آرایش منتقل میشود.[1][6] بیشتر عفونتها پس از تماس با بزاق یا زخم فرد دارای عفونت فعال و علامتدار رخ میدهند، اما انتقال بیعلامت نیز ممکن است.[6] فرد دارای زخم فعال میتواند ویروس را به بخشهای دیگر بدن خود منتقل کند؛ بنابراین شستوشوی دست هنگام عود مهم است.
بیشتر تبخالها ناشی از HSV-1 هستند.[1] عفونت بسیار شایع است و حدود ۳۸٪ کودکان و ۶۴٪ بزرگسالان آمریکایی پادتن HSV-1 دارند.[20] HSV-1 معمولاً در کودکی با تماس غیرجنسی و گاهی در بزرگسالی با تماس جنسی یا غیرجنسی گرفته میشود.[4] HSV-2 نیز کمتر میتواند تبخال ایجاد کند[1] و حدود ۱۶٪ بزرگسالان آمریکایی پادتن آن را دارند.[21] با وجود آنکه بیشتر افراد پس از عفونت اولیه تبخال نمیگیرند، بعضی برآوردها میگویند حدود ۳۰٪ آمریکاییها عود مکرر دارند.[6] برای خواندن پاسخ کامل به پرسش «عفونت HSV و تبخال لب چقدر شایعاند؟» کلیک کنید.
استرس، جراحی، تغییر هورمونی، قاعدگی، تب، پرتو فرابنفش یا نور خورشید، درمان دندان و بعضی داروها مانند کورتیکواستروئید محرک شناختهشدهاند.[5] عود ممکن است بدون محرک نیز رخ دهد.[3] برای خواندن پاسخ کامل به پرسش «محرکهای عود تبخال لب کداماند؟» کلیک کنید.
پس از فروکش علائم عفونت اولیه، HSV در سلولهای عصبی، بهویژه عصب حسی نزدیک ستون فقرات، نهفته میشود. هنگام فعالشدن دوباره، در امتداد عصب حسی به پوست محل عفونت اولیه حرکت میکند.[3] برای خواندن پاسخ کامل به پرسش «وقتی HSV تبخال ایجاد نمیکند کجا میرود؟» کلیک کنید.
لیزین خوراکی برای پیشگیری بررسی شده، اما هم شکست[22][23] و هم موفقیت گزارش شده است.[24][25] مرور نظاممند سال ۲۰۱۷ نشان داد کمتر از ۱ گرم ال-لیزین در روز، مگر همراه رژیم کمآرژینین، تعداد عود را کاهش نمیدهد؛ دوز دستکم ۳ گرم شاید براساس یک کارآزمایی کوچک مفید باشد.[24][26] فراتحلیل ۲۰۱۵ دادهٔ باکیفیت کافی برای نتیجهگیری دربارهٔ پیشگیری تبخال نیافت.[10] مونوکاپرین و 1,5-pentanediol نیز بررسی شدهاند: ژل پنتاندیاُل در مطالعهٔ ۱۰۵نفره علائم را کاهش داد ولی از عود پیشگیری نکرد،[27] و ژل مونوکاپرین همراه داکسیسایکلین در مطالعهٔ ۹۶نفره درد را کاهش و بهبود را حدود دو روز سریع کرد.[28] چند فرمول اختصاصی در کارآزمایی کوچک شرکت سازنده امیدوارکننده بودهاند. مهمترین آنها فرآوردهٔ موضعی squaric acid dibutyl ester یا SADBE است که برای کارآزمایی فاز سه پیشگیری از عود مکرر برنامهریزی شده است.[29][30][31] ژل حاوی تریاستر گلیسرول اکسیژنه،[32] کرم EGCG استئارات و پالمیتات[33] و فرمول چندگیاهی با تعارض منافع اعلامنشده و روششناسی پرسشبرانگیز نیز مطرحاند.[34][35] برای خواندن پاسخ کامل به پرسش «کدام مکملها برای تبخال امیدوارکنندهاند اما به پژوهش بیشتری نیاز دارند؟» کلیک کنید.
مشتق سیکلودکسترین 2-hydroxypropyl-β-cyclodextrin یا 2-HPβCD در مقایسه با دارونمای پلیاتیلن گلیکول، دفعات عود را افزایش داد.[36] برای خواندن پاسخ کامل به پرسش «کدام مکمل بررسیشده برای تبخال امیدوارکننده نبوده است؟» کلیک کنید.