بیماری مزمن کلیه

بیماری مزمن کلیه (CKD) زمانی رخ می‌دهد که توانایی کلیه‌ها برای پالایش و سم‌زدایی خون مختل شود و مواد زائد در بدن تجمع پیدا کنند (۱). این عارضه معمولاً با گذشت زمان بدتر می‌شود، اما در برخی موارد می‌توان پیشرفت آن را پایدار کرد و بعضی نشانگرهای بیماری را بهبود داد. CKD حدود ۱۱ تا ۱۳٪ جمعیت جهان (۲) و ۱۴٪ جمعیت آمریکا را درگیر می‌کند (۳).

CKD معمولاً تا زمانی که عملکرد کلیه ۵۰٪ یا بیشتر مختل نشده باشد علامتی ایجاد نمی‌کند. خستگی، گیجی، مه‌ذهنی، سردرد، بی‌اشتهایی، تهوع، استفراغ، خواب نامناسب، گرفتگی شبانهٔ عضله، تورم پاها و اطراف چشم، خشکی و خارش پوست و افزایش دفعات ادرار یا قطع ادرار از علائم آن هستند. نشانه‌های رایج شامل شاخص‌های تشخیصی، مانند کاهش GFR و آلبومین، وجود پروتئین در ادرار و افزایش کراتینین یا سیستاتین، و نیز شاخص‌های بیماری‌های زمینه‌ای، مانند اختلال چربی خون، فشار خون بالا، اختلال تنظیم قند خون و افزایش اسیداوریک هستند (۴).

CKD در مراحل اولیه بیماری خاموشی است و معمولاً علامتی ندارد که اختلال کلیه را هشدار دهد. برخی متخصصان توصیه می‌کنند افراد دارای عوامل خطر، مانند دیابت، فشار خون بالا یا بیماری قلبی، هر سال غربالگری عملکرد کلیه انجام دهند (۵). وقتی آزمایش‌های عملکرد کلیه نشانگر آسیب جدی، مانند کاهش نرخ فیلتراسیون گلومرولی (GFR)، اختلال کراتینین، افزایش آلبومین ادرار یا ناهنجاری الکترولیت را نشان دهند و این یافته‌ها در طول زمان پایدار بمانند، CKD تشخیص داده می‌شود. بیماری براساس GFR در ۵ مرحله طبقه‌بندی می‌شود؛ مرحلهٔ ۱ خفیف‌ترین و مرحلهٔ ۵ نارسایی کلیه است (۴). بیماری کلیوی مرحلهٔ پایانی (ESRD) به CKD مرحلهٔ ۵ گفته می‌شود که با دیالیز درمان می‌شود.

درمان CKD شامل مدیریت عملکرد مختل کلیه، رسیدگی به علت زمینه‌ای و جلوگیری از آسیب بیشتر است. برای بیشتر افراد، این کار به معنای کنترل بیماری قلبی، فشار خون بالا و دیابت با دارو، رژیم غذایی و تغییر سبک زندگی است. داروهای کاهندهٔ فشار خون و مهارکنندهٔ سامانهٔ رنین–آنژیوتانسین–آلدوسترون (RAAS) به کار می‌روند. داروهای دیگری نیز برای کنترل اسیداوریک، سدیم، اسیدوز متابولیک، چربی خون، قند خون و معدنی‌شدن استخوان استفاده می‌شوند، (۶) و وقتی کلیه‌ها دیگر کار نمی‌کنند، دیالیز خون را خارج از بدن تصفیه می‌کند (۷).

CKD توانایی کلیه‌ها برای متعادل‌کردن الکترولیت‌ها و مواد مغذی خون را مختل می‌کند. بنابراین مدیریت آن ممکن است محدودکردن غذاهای پُرسدیم، پُرفسفر و پُرپروتئین؛ مصرف مکمل یا تأکید بر منابع کلسیم و ویتامین D برای رسیدن به سطح طبیعی؛ و افزایش کالری در افراد در معرض کاهش وزن ناخواسته را شامل شود. برای حفظ پتاسیم سرم در محدودهٔ طبیعی، دریافت پتاسیم بسته به فرد ممکن است محدود یا بیشتر شود (۸ و ۹). مطالعات رژیم‌های مشخص اندک و کوتاه‌مدت‌اند، اما برای بعضی نشانگرهای بیماری فوایدی گزارش کرده‌اند. رژیم‌های بررسی‌شده شامل کم‌پروتئین و بسیار کم‌پروتئین، کم‌نمک، کم‌چرب، کم‌کربوهیدرات، پُرمیوه‌وسبزی، گیاه‌محور، وگان، گیاه‌خواری، DASH، مدیترانه‌ای و الگوهای انجمن قلب و انجمن دیابت آمریکا هستند (۱۰).

رایج‌ترین مکمل‌های بررسی‌شده، اسیدهای آمینه همراه رژیم بسیار کم‌پروتئین هستند. درمان قلیایی‌کننده با نمک سیترات پتاسیم، ویتامین D و اسیدهای چرب امگا ۳ نیز بررسی شده‌اند. مکمل‌ها و مداخلات دیگری مانند ویتامین E، آنتی‌اکسیدان‌ها، کوآنزیم Q10، ان‌استیل‌سیستئین، باردوکسولون متیل، سوپراکسید دیسموتاز نوترکیب انسانی، پتاسیم، غنی‌سازی با کلسیم، نیترات، زردچوبه و بوسولیا، کورکومین، ویتامین K، ویتامین‌های گروه B، گون، کوردیسپس و Rheum officinale نیز مطالعه شده‌اند.

هیچ روش جایگزینی برای مدیریت پیامدها یا علائم CKD به‌خوبی مطالعه نشده است. بااین‌حال، روش‌های مکملی که فعالیت جسمانی را بیشتر و استرس را کمتر می‌کنند، مانند طب سوزنی، ذهن‌آگاهی و تای‌چی، می‌توانند به بهزیستی عمومی کمک کنند (۱۱). کنترل بیماری‌های ایجادکنندهٔ CKD پایهٔ درمان است؛ بنابراین روش‌های مکمل سودمند برای دیابت نوع ۲، فشار خون بالا یا بیماری قلبی شاید به مبتلایان CKD نیز کمک کنند. برخی روش‌ها ممکن است احساس افسردگی و اضطراب را هم کاهش دهند.

دیابت، بیماری قلبی و فشار خون بالا سه بیماری شایعی هستند که به CKD منجر می‌شوند. مصرف بیش‌ازحد یا طولانی بعضی داروها، مانند داروهای شیمی‌درمانی و ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی، نیز می‌تواند CKD ایجاد کند. عفونت سیستمیک، ضربه یا آسیب کلیه، ناهنجاری مادرزادی و بیماری خودایمنی از علت‌های دیگری هستند که ممکن است CKD را ایجاد یا تشدید کنند (۴).