تصلب شرایین به تجمع پلاک چربی در پوشش داخلی سرخرگ‌ها، یعنی رگ‌های متوسط و بزرگی که مواد مغذی و اکسیژن را به بافت‌های بدن می‌رسانند، گفته می‌شود. تشکیل پلاک به سطح داخلی سرخرگ آسیب می‌زند و به تجمع بیشتر پلاک، التهاب، سفتی و تنگی سرخرگ و افزایش خطر لخته منجر می‌شود (۱). تجمع شدید پلاک بیماری‌هایی مانند بیماری عروق کرونر، بیماری شریان کاروتید یا انسداد رگ‌های خون‌رسان به مغز و بیماری شریان محیطی یا انسداد رگ‌های دست، پا یا لگن ایجاد می‌کند (۲). تصلب شرایین یا آترواسکلروز را نباید با آرتریواسکلروز اشتباه گرفت؛ آرتریواسکلروز اصطلاحی کلی برای ضخیم و سفت‌شدن رگ‌های هر اندازه است و آترواسکلروز نوع مشخصی از آن محسوب می‌شود (۱).

آنژیوگرافی می‌تواند تصلب شرایین را نشان دهد و یکی از روش‌های بهتر ارزیابی آن است، اما به‌دلیل تهاجمی‌بودن معمولاً برای غربالگری روتین استفاده نمی‌شود (۳). روش‌های کم‌تهاجمی‌تر شامل اسکن کلسیم کرونر برای سنجش تجمع کلسیم در سرخرگ قلب، که با پرتوگیری همراه است؛ آزمون مچ پا–بازو، که غیرتهاجمی و عمدتاً مربوط به سرخرگ‌های محیطی است اما بیماری محیطی با درگیری سایر رگ‌های بدن همبستگی دارد؛ (۳) و سونوگرافی هستند (۴). تصلب شرایین معمولاً تا زمانی که بیماری قلبی‌عروقی دیگری مانند بیماری عروق کرونر ایجاد نکند بی‌علامت می‌ماند (۵).

تصلب شرایین پیش‌بالینی معمولاً مستقیماً با تصویربرداری یا سنجه‌های دیگر تشخیص داده نمی‌شود. پس از بروز بالینی ممکن است در تصویربرداری یا بر پایهٔ معیارهای بیماری حاصل از آن، مانند بیماری شریان محیطی، شناسایی شود. وجود آن همچنین ممکن است براساس عوامل خطر، از جمله نشانگرهایی مانند فشارخون یا LDL-C بالا، عوامل جمعیت‌شناختی مانند سن یا رفتارهایی مانند سیگارکشیدن، محتمل دانسته شود.

گزینه‌های درمان پزشکی به نوع بیماری بالینی و میزان پیشرفت آن بستگی دارند. اگر هنوز بیماری بالینی ایجاد نشده باشد، درمان معمولاً عوامل خطر اصلی یعنی کلسترول و فشارخون بالا را با داروهایی مانند استاتین و داروی کاهندهٔ فشارخون هدف می‌گیرد، همان‌گونه که راهنماهای معتبر توصیه می‌کنند (۶). درمان پزشکی اغلب به تغییر سبک زندگی افزوده می‌شود، زیرا سبک زندگی نقش بزرگی در تصلب شرایین دارد.

بله، هرچند اینکه کدام مکمل‌ها در این دسته قرار بگیرند به این بستگی دارد که مطالعات نشانگرهای نزدیک مانند LDL-C نیز پذیرفته شوند یا فقط اندازه‌گیری مستقیم تصلب شرایین در نظر گرفته شود. مطالعات نشانگرهای مرتبط بسیار بیشتر از سنجش مستقیم‌اند. ازآنجاکه بسیاری از پژوهش‌ها LDL-C و فشارخون را بررسی کرده‌اند که نقش علّی تثبیت‌شده‌ای در تصلب شرایین دارند، پایهٔ شواهد چندان ضعیف نیست. فهرستی بسیار ناقص از مکمل‌های بررسی‌شده شامل اسیدهای چرب چندغیراشباع امگا ۳ و امگا ۶، سیر و آلیسین، استرول‌های گیاهی، فلاوانول‌ها، فیبر و ویتامین‌های آنتی‌اکسیدانی مانند ویتامین C است (۷).

رژیم غذایی از راه اثر بر عوامل خطر مرتبط مانند چاقی، کلسترول و فشارخون بالا و دیابت نقش بزرگی در تصلب شرایین دارد. راهنماهای جدید شواهد محکمی ارائه می‌کنند که کاهش وزن در افراد دارای اضافه‌وزن یا چاقی خطر بیماری آترواسکلروتیک را کم می‌کند. همچنین شواهد قوی نشان می‌دهند رژیم سرشار از میوه و سبزی، حبوبات، مغزها، غلات کامل و ماهی خطر بیماری‌های ناشی از تصلب شرایین را کاهش می‌دهد. شواهد ضعیف‌تر از جایگزینی چربی اشباع با چربی تک‌غیراشباع یا چندغیراشباع و محدودکردن گوشت فرآوری‌شده و کربوهیدرات تصفیه‌شده حمایت می‌کنند (۶).

ترک سیگار مهم‌ترین تغییر سبک زندگی مؤثر بر تصلب شرایین است (۸). ورزش هوازی نیز اهمیت زیادی دارد. برای کاهش خطر، بهتر است فرد هر هفته دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط، ۷۵ دقیقه فعالیت شدید یا ترکیبی از آن دو انجام دهد (۶). آزمون گفت‌وگو راه ساده‌ای برای سنجش شدت است: هنگام فعالیت متوسط آوازخواندن دشوار اما صحبت‌کردن ممکن است؛ هنگام ورزش شدید بیان بیش از چند واژه در هر نوبت دشوار می‌شود.

تصلب شرایین با آسیب پوشش داخلی سرخرگ‌های متوسط و بزرگ آغاز می‌شود؛ آسیبی که اغلب در رگ‌های تحت فشار و کشش زیاد رخ می‌دهد و می‌تواند از کودکی شروع شود (۹). این آسیب باعث گیر افتادن چربی‌ها در پوشش رگ می‌شود. چربی عمدتاً در لیپوپروتئین کم‌چگالی (LDL) قرار دارد، اما لیپوپروتئین‌های دیگر حاوی آپولیپوپروتئین B نیز آن را حمل می‌کنند (۱۰). هرچه این ذرات بیشتر باشند، مقدار بیشتری به دام می‌افتد. چربی سپس اکسید می‌شود و گلبول‌های سفید، عمدتاً ماکروفاژها، را برای پاک‌سازی جذب می‌کند. وقتی چربی فراوان باشد، ماکروفاژها بیش‌ازحد آن را می‌بلعند و به سلول‌های فومی تبدیل می‌شوند که یکی از اجزای اصلی پلاک آترواسکلروتیک است.