محاسبه شاخص توده بدنی BMI

شاخص توده بدنی (BMI) چیست؟

شاخص توده بدنی عددی است که از تقسیم وزن بدن بر مجذور قد به دست می‌آید و نشان می‌دهد وزن شما نسبت به قدتان در چه محدوده‌ای قرار دارد. این شاخص در دهه ۱۸۳۰ میلادی توسط آدولف کِتله، ریاضی‌دان بلژیکی، برای مطالعه آماری جمعیت‌ها معرفی شد و امروز به‌عنوان یک ابزار غربالگری ساده و کم‌هزینه در سلامت عمومی کاربرد دارد.

نکته کلیدی این است که BMI یک آزمون تشخیصی نیست. این عدد میزان چربی بدن را مستقیم اندازه نمی‌گیرد و درباره ترکیب بدن، محل تجمع چربی یا سلامت متابولیک شما چیزی نمی‌گوید؛ فقط مشخص می‌کند که آیا وزن شما در محدوده‌ای قرار دارد که ارزیابی دقیق‌تر را ضروری می‌کند یا نه.

جدول رده‌بندی BMI برای بزرگسالان

رده‌بندی زیر استاندارد سازمان جهانی بهداشت برای افراد ۲۰ سال به بالا است و بدون توجه به سن و جنسیت اعمال می‌شود. رنگ هر ردیف با رنگ همان بخش در نمودار بالای صفحه یکسان است.

مرزها به‌صورت «شامل حد پایین و بدون حد بالا» تفسیر می‌شوند؛ یعنی BMI برابر ۲۵ در دسته اضافه وزن قرار می‌گیرد، نه نرمال.

رده‌بندی کودکان و نوجوانان ۲ تا ۲۰ سال

برای کودکان و نوجوانان نمی‌توان از آستانه‌های ثابت بزرگسالان استفاده کرد، چون مقدار طبیعی BMI با سن و جنسیت تغییر می‌کند. به همین دلیل عدد به‌دست‌آمده با نمودارهای رشد مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC) مقایسه و به‌صورت صدک بیان می‌شود: صدک ۷۰ یعنی BMI کودک از ۷۰ درصد هم‌سن‌وسال‌های هم‌جنس او بیشتر است.

چاقی شدید در کودکان زمانی مطرح می‌شود که BMI به ۱۲۰ درصد صدک ۹۵ یا بالاتر برسد. برای کودکان زیر ۲ سال این شاخص کاربرد ندارد و ارزیابی رشد باید با نمودارهای مخصوص شیرخواران و توسط پزشک انجام شود.

خطرات مرتبط با اضافه وزن و چاقی

هرچه BMI از محدوده نرمال فاصله بگیرد، احتمال ابتلا به بیماری‌های زیر در مطالعات جمعیتی بیشتر گزارش شده است. این‌ها احتمال آماری‌اند، نه سرنوشت قطعی یک فرد:

• فشار خون بالا و افزایش کلسترول LDL و تری‌گلیسرید
• مقاومت به انسولین و دیابت نوع ۲
• بیماری عروق کرونر، نارسایی قلبی و سکته مغزی
• کبد چرب غیرالکلی و سنگ کیسه صفرا
• آپنه خواب و مشکلات تنفسی
• استئوآرتریت، به‌ویژه در زانو و لگن
• برخی سرطان‌ها از جمله سرطان روده بزرگ، سینه (پس از یائسگی)، رحم، کلیه و کبد
• اختلال در باروری و عوارض بارداری
• افسردگی، اضطراب و کاهش کیفیت زندگی

خطرات مرتبط با کمبود وزن

کمبود وزن هم به‌اندازه اضافه وزن اهمیت دارد و گاهی نشانه یک بیماری زمینه‌ای، سوءتغذیه یا اختلال خوردن است. مشکلات شایع عبارت‌اند از:

• کم‌خونی و کمبود ویتامین‌ها و املاح
• کاهش تراکم استخوان، پوکی استخوان و افزایش خطر شکستگی
• تضعیف سیستم ایمنی و عفونت‌های مکرر
• بی‌نظمی یا قطع قاعدگی و کاهش باروری
• ریزش مو، خشکی پوست و ضعف عضلانی
• اختلال رشد و تأخیر در بلوغ در کودکان و نوجوانان
• کندی بهبود زخم و افزایش عوارض پس از جراحی

اگر BMI شما زیر ۱۸٫۵ است و دلیل مشخصی برای آن نمی‌شناسید، به‌ویژه اگر وزن کم‌شدن بدون تلاش رخ داده باشد، بررسی پزشکی مقدم بر هر برنامه افزایش وزن است.

محدودیت‌های شاخص توده بدنی

در بزرگسالان

• تفاوت عضله و چربی: BMI بین وزن عضله و وزن چربی تفاوتی قائل نمی‌شود. یک ورزشکار قدرتی با چربی بدنی پایین ممکن است در دسته «اضافه وزن» قرار بگیرد.
• محل تجمع چربی: چربی احشایی اطراف شکم خطر متابولیک بیشتری نسبت به چربی زیرپوستی باسن و ران دارد، ولی BMI این تفاوت را نشان نمی‌دهد. اندازه دور کمر و نسبت دور کمر به قد مکمل‌های مفیدی هستند.
• سن: با افزایش سن معمولاً توده عضلانی کم و چربی زیاد می‌شود؛ بنابراین یک BMI ثابت در ۶۵ سالگی معنای متفاوتی با ۲۵ سالگی دارد.
• قومیت: در جمعیت‌های آسیایی خطر متابولیک در BMI پایین‌تری آغاز می‌شود؛ سازمان جهانی بهداشت برای این جمعیت‌ها آستانه‌های کمکی حدود ۲۳ برای اضافه وزن و ۲۷٫۵ برای چاقی را مطرح کرده است.
• شرایط خاص: در بارداری، شیردهی، ادم یا پس از قطع عضو، عدد BMI قابل اتکا نیست.

در کودکان و نوجوانان

در سنین رشد، جهش‌های قدی و زمان‌بندی متفاوت بلوغ باعث می‌شود BMI در بازه‌های کوتاه نوسان کند. به همین دلیل روند تغییر صدک در طول زمان بسیار گویاتر از یک اندازه‌گیری منفرد است و تفسیر آن باید توسط پزشک کودکان انجام شود.

فرمول محاسبه BMI

در سیستم متریک، وزن بر حسب کیلوگرم و قد بر حسب متر:

BMI = weight (kg) ÷ height (m)²

اگر قد را به سانتی‌متر دارید، ابتدا بر ۱۰۰ تقسیم کنید. برای مثال فردی با وزن ۷۰ کیلوگرم و قد ۱۷۵ سانتی‌متر: ۷۰ ÷ (۱٫۷۵)² = ۲۲٫۹ که در محدوده نرمال قرار می‌گیرد.

در سیستم اینچ و پوند، ضریب ۷۰۳ برای تبدیل واحد اضافه می‌شود:

BMI = 703 × weight (lb) ÷ height (in)²

BMI Prime

BMI Prime نسبت BMI شما به حد بالای محدوده نرمال یعنی ۲۵ است و عددی بدون واحد به دست می‌دهد که مقایسه را ساده می‌کند:

BMI Prime = BMI ÷ 25

عدد کمتر از ۱ یعنی وزن شما زیر سقف محدوده سالم است و عدد بزرگ‌تر از ۱ یعنی از آن فراتر رفته‌اید؛ مثلاً BMI Prime برابر ۱٫۲ یعنی ۲۰ درصد بالاتر از حد بالای محدوده نرمال. معادل رده‌ها: کمتر از ۰٫۷۴ کم‌وزنی، ۰٫۷۴ تا ۱ نرمال، ۱ تا ۱٫۲ اضافه وزن و بیشتر از ۱٫۲ چاقی.

شاخص پوندرال (Ponderal Index)

شاخص پوندرال هم نسبت وزن به قد را می‌سنجد، با این تفاوت که قد به توان سه می‌رسد:

PI = weight (kg) ÷ height (m)³

چون BMI با مجذور قد محاسبه می‌شود، برای افراد خیلی بلندقد یا خیلی کوتاه‌قد نتیجه‌ای سوگیرانه می‌دهد: قدبلندها را چاق‌تر و قدکوتاه‌ها را لاغرتر از واقعیت نشان می‌دهد. شاخص پوندرال این سوگیری را کمتر می‌کند و مقدار آن در بزرگسالان معمولاً در بازه ۱۱ تا ۱۵ کیلوگرم بر متر مکعب گزارش می‌شود، هرچند آستانه‌های رسمی و پذیرفته‌شده‌ای مانند BMI ندارد. کاربرد اصلی آن امروز در ارزیابی نوزادان است.

پرسش‌های متداول درباره شاخص توده بدنی